کوردستانی
| ئهندامهكێ جڤاتا سهركردايهتيا پارتى: ئالۆزيێن كوردستانێ بهرنامێ نووبوونێ د ناڤ پارتي دا گيرۆكر |
|
| Read more text |
| شێخ ئهدهـهم بارزانى:هـندهك كوڕێن بهرپرسان دهستێوهردانێ د كاروبارێن پارێزگههـێ و باژێرڤانيا دهـۆكێ دا دكهن |
|
| Read more text |
| مهسعود بارزانى: ئهو كهسێ تهقێ ل خوهنيشاندهران بكهت جهێ وى ل كوردستانێ نابيت |
|
| Read more text |
| چهند حزب و لایهنێكى سیاسى بهیاننامهیهكى هاوبهشیان بڵاوكردهوه سهبارهت به رهتكردنهوهكهی بهیاننامهكهی گۆڕان |
|
| Read more text |
.jpg)
| پهياما سهرۆك بارزانى ب ههلكهفتا 49 ساليا شورهشا ئيلونا مهزن |
|
| Read more text |
| نێچيرڤان بارزاني: مهزنترين كارتا د دهستێ كوردان دا بۆ پێشئێخستنا كيانێ خۆ نهفته |
|
| Read more text |
| ناڤهرۆكا ههڤپهیڤینا سهرۆكێ ههرێما كوردستانێ ل گهل تهلهڤزیۆنا TRT6 |
|
| Read more text |
.jpg)
| ههرێما كوردستانا عيراقێ و پێنگاڤێن ستراتيژي-ئامبهرين زامان |
|
| Read more text |
شركة سربست أميدي للكومبيوتر
| نزار محمد سعید ئدگار ئالن پو |
 |
 |
 |
|
نزار محمد سعید ژ زمانێ هۆڵهندی وهرگێرایه ئدگار ئالن پو ( 1809 -1849 ) پهراغهك زێدهتر ئدگار ئالن پو ل باژارێ باڵتیمورهل سالا 1949 ێ د ژیێ چل سالی دا کوچا داویێ کر . مرنا وی ههتا نووکه د تهم و مژێ دایه. دهه رۆژا بهری مرنا وی ، ب بهلهمێ ژ ریچموند ، فرجینیا ، بهرهڤ باژارێ خوهکهت بوو رێ . بهری مرنا وی چ کهسێ ژ ههڤال و کهس و کارێن وی ، باسێ چ جورێن ئێشێن گران ، یان خرابیا ڕهۆشا وی یا تهندۆرستی نهکریه. تهڤ ژ پو ی دپشت راست بوون . پو یێ کو گهلهك ڤهدخوار ، نهمازهبهری ب رێ بکهڤیت ، ب یهکجاریی یێ سهرخوهش بوو . " کو رێکخراوهکهبو وان Sons of Temperance پو چهند مهههکا ئهندامێ" کهسێن ڤهخوارنا مهی ل خوهحهرام دکهن . پشتی دوور رۆژان ژ قهولێ گهههشتنا بهلهما وی بۆبنهجها کو وی دخواست ، بێ سهروشین بوو . پێنج رۆژا یێ هندا بوو . تشتهکێ سهیره، ژ بهرکو پو باش یێ ل باژارێ باڵتیمورهشارهزا بوو . دهما گههشتیهوێ دهرێ گهرم گهرما کهمپێینا ههلبژارتنا بوو . پو ل بهر دهرگههێ Baltimore Sun ل سێ ی ئوکتوبهرێ رۆژا ههلژارتنا بوو ، ل ڤێ رۆژێ کارکهرێ وهشانخانا مهیخانهکێ دیت ، ئاگهژ خوهنهبو . وی کارکهری ل بیرویا ههلبژارتنا ژی کار دکر . ڤی کارکهری نامهیهك ژ ههڤالهکێ خوهرا ، یێ کو دبێژنێ دکتور 'سنوودگراس' شاند ، تێدا دبێژیت : باژارێ بڵتیموره، ل سێ ی ئوکتوبهرا سالا 1849 ێ بهرێز ، زهلامهك ل دهف منه، وسا خویایهکهسهکێ گرانبهایه. ئهز نووکهل پشکا ههلبژارتنا ' ریانس' یا چوارێ مه، ناڤێ وی ئێدگار ئالن پو یه، یێ درهوشهکا گهلهك نهخوهش دا ، پێدڤی بهاریکاریا تهههیه . یێ دبێژیت کو جهنابێ تهناسهکێ وی یه. ئهز دخوازم ل ڤێرێ ژ تهڕا راگههینم ، کو ئهڤ کهسهپێدڤی هاریکاریهکا دهملدهسته. دکتور سنوودگراس د تانا ههڤالێ خوهپو ی هات بهر دهرگههێ مهیخانێ ، بۆ جارا یهکێ ناس نهکر ، ژ بهرکو ههمی دهما باش یێ راپێچای بوو ، گنجێن بێ مهرێز ل خوهنهدکرن . گنجێن نووکهدبهر ، نهقهدارێ وی نه، دیسان شفقهکێ پهڕتی دسهری یه. تشتێ سهیر هێژ گۆپاڵێ وی یێ ب بها د دهستی دایه، ههڤالهکێ وی بۆ دهمهکی دابو ڤێ . وی دهمی پسمامهکێ پو ژی ل مهیخانێ بوو ، ههردوو زهلامان بریارا خوهدان کو ب بهنهخهستێ . سحارا رۆژا دیتر ، هاتهسهر هشین خوه، لێ لسهر تهختێ خوهدگهل دیواران دئاخفت . دکتورێ وی راگههاند کو پو ، بێ ئاگهب بوو ، ژ بهر دئاخفت . پشتی هینگێ نهرحهت بوو ، هاوسهنگیا خوهژ دهست دا ، وسا کو پێدڤی دوو سیستهران بوو ، ههتا کو شیاین وی زهبت کهن . پشتی چوار رۆژان ل خهستێ مای ، ژیانا خوهژ دهست دا . مرنا ئالن پو ی ، مرنهکا وسا خاخ و چریسهت بوو ، کو راست ههق ئهو بوو ، ب با بابهتهکێ کورتهچیروکهکا وی . ژ بلی چیروکێن موغامهراتا پو ی هژمارهکا مهزن یا چیروکێن ترسێ نڤیسینه، کو کهسێ سهرهکی یێن ڤان چیروکان ، مینا وی ب خوهبوون ، لسهر جهێن خوهلبهر مرنێ ، وان تشتان دبینن یێن دوور ژ راستیێ . ههروهها چهند شانووگهریهك نڤیسینه، کو تێدا ههیڤا دهستکرد ، نهبراکێتا دچیتهئاسمانی ، لێ ب باڵۆنێن مشتی با . دیسان چیروکێن سیخوریێ ژی نڤیسینه. دڤان بابهتان دا پو ی تشتهکێ نوی ئافراندیه، تهرزهکێ نوی د ئهدهبی دا زێدهکریه. ژ بهرکو چیروکێن ژ ڤی تهرزی بهری نووکهنههاتینهنڤیسین . چیروکا یهکێ یا پولیسی دجهانێ دا . ئالن پو ی ژیانهکا پر نهخوهش برهسهر ، د سهر وێ هندێ را کو ژیانهکا کورت بر ، ناڤێ وی ل ههر دهری بهلاڤ بوو . ههم ل وهلاتێ وی و ههم ل فرهنساو ئنگلستانێ . ژیانا خوهههمی ب ژاری و ژیری برهسهر . نامێلکێن وی پرن ژ نهخشێن دولاری ، نهخشین دولاری لسهر دکێشان ژ بهرکو ههمی دهما دراڤ ب دهست گرتن ژ خهلکی وهردگرت . ل سالا 1846 ێ دسهرهدانهکا خوهدا ، ناسهکێ وان ، پو و ژنا وی د ڕهوشهکا گهلهکا خراب دا دیتن . ههردوو د نهخوهش بوون ، ژنا وی خوهلسهر گورزهکێ گیای کربو قورمك مینا پشیکێ ، ساکوێ لاشکری یێ مێرێ وێ ل بن بوو . بههرا پێتر ژ چیروکێن خوهبهلاڤ دکرن ژ بۆ هندێ دا کو دراڤی پێ وهرگریت . دراڤهکێ گهلهکێ کێم ژ بهلاڤکرنا چیروکێن وی دگههشتێ . وسا خویایهکو وهشانخانا و کۆڤاران کێمتر ژ نڤیسکارێن دی ددانهوی . ژ بهرکو وان دزانی یێ ههژارهو دخوازیت بهرههمێ وی بهێتهبهلاڤکرن ، چی یا ددهنێ ژی یێ پێ قایله. ژ بلی هندێ یێ نهشارهزا بو ، پرسا خوهژی بکهسێن شارهزا د وارێ وهشانێ دا نهدکر . گهلهك بهرههمێن وی هاتنهوهرگێران ، لێ ل وی دهمی چ دراڤ ژ وهرگێرانێ نهدگههشتنهنڤیسکاری . پو ژ وان کهسا بو دهما کارهك ژ خوهڕا ڤهددیت ، گهلهك بسهرڤهنهدچو ، خوهدیێ کاری دکرهدهر . مرۆڤهکێ باش نهبوو گهلهك نهحهز ژی ههبوون . وهکو رهخنهگرهکێ ئهدهبی ، رهخنهکا دژوار ل نڤیسکارو شاعران دگرت . نڤیسکارێن مێر ژێ دغهییدین ، لێ یێن ژن ل خوهدیار نهدکرن . پو گهلهك یێ ب نڤیسکارێ هۆڵهندی " ڤ. ف. هێرمانس" ی داخبار بوو . دیسان حهژ "پولمیك" ی ژی دکر . پولمیك بۆ هندێ دچیت کو کهسیهتیا پو ی ، کهسایهتیهکا نهخوهش بوو ، شاشیهك تێدا ههیه. نهتهنێ کهسهك ئاشوپی بوو ، لێ دهما بهرژهوهندیا وی دخواست ، درهو دکرن ، ئهزمانێ وی ژی گهلهکێ حولی بوو . دیسان مینا گهلهك ئهمێریکیێن ل باشووری درونن ، کهسهکێ توخم پهرێس بوو ، حهژ ڕهشت پویست و جهویا نهدکر . دهما ڤهدخوار دبوو کهسهکێ بێ لهزهت و قام نهخوهش ، هاوسهنگیا خوهژ دهست ددا ، نهدکاری خوهلبهر مهیێ بگریت . پو ل سالا 1809 ێ هاتیهدنیایێ ، کوڕێ دوێ یهیێ زارڤهکهرهکێ شانووێ یێ گهرووك . دایکا وی ههم زارڤهکهر بوو ، ههم ژی ستران دگۆتن . گهلهك جارا دهرهێنهران دژوون ددانهبابێ وی لسهر دهپێ شانووێ ، ژ بهرکو تێکست ژ بیرا دکرن . دهیبابێن وی تووشی ئێشا زراڤ بوون و گیانێ خوهژ دهست دان ، سێ زارۆك ل پهی خوههشتن . ههر سێ زارۆك خهلکی ب خوهدی کرن ، ههر ههیامهکی خێزانهکێ ماتی ژێ دکر . ژیێ پو ی دوو سال بوون ، ژن و مێرهکێن بێ زارۆك برن ژ خوهڕا ل فرجینیا خوهدی کرن . " جون ئالن " بێژین بابێ وی یێ نوی ، کڕین و فروتنا توتنێ و کولویان دکر . پشتی مرنا وی گهلهك مال گههشته پو ی ، دهولهمهند بو . تشتێ سهیر ئهو بوو ، ل با میریێ ئوفیشیێل ، رهسمی ، پو نهکربو کوڕی خوه. پو ی ههمی لاوینیا خوهههست دکر کو ژیانا وی ، خوهشهو تم سوپاس گوزارێ بابێ خوهیێ نوی بوو . دهما بویهشهش سال ، ژ بونا کارێ خوه، بابێ وی دگهل خێزانا خوهدچنهلهندهن . پوی پێنج سال ل ڤێرێ ل قوتابخانێن ههری باش قهتاندن . پشتی زڤرینهئهمێریکا ، بهردهوامی ب خاندنا خوهدا ، دگهل لاوێن جوتکارێن دهولهمهند دچو قوتابخابێ . لسالا 1826 ێ چو زانینگهها فرجینیا ژ بۆ خواندنا زمانێن کلاسیك و مودێرن . ئهڤ زانینگهههددهستپێکا دامهزراندنێ دا بوو ، لهوڕا گهك بوو ، پێگریێ ب دیموکراسیێ بکهت و ژ پرنسیپێن دهموکراسیێ لا نهدهت . لێ دپراکتیکێ دا بێ رێزی و نهرێکی و بن پێکرنا یاسایێ لسهر ههر تشتێ یا زاڵ بوو . قوتابیان کولهیێن خوهههبوون ، کوچك و دیوانخانهو ههسپێن خوهههبوون ، دهمێ خوهژی تهڤ ب ڤهخوارنا مهیێ ڤهد بوراندن . پو ی ب دلهکێ شا ، خوهدا دگهل ڤان قوتابیان ، لێ نهوهکی وان بوو ، ژ بهرکو وی دخواست بهردهوامیێ ب خواندنا خوهبدهت و دڤی ماوهی دا دهست هاڤێتههوزان ڤههاندنێ . ل سالا دووێ ژ خواندنا زانینگههێ ، گهرهك بوو دهڤ ژ خواندنا خوهبهردهت سهرا دهینا . دهما ڤهگهریایهمال پهیوهندیێن وی دگهل بابێ وی نهخوهش بوون ، گهلهك نهکێشا ئهو بوو لسالا 1827 ێ ژ دهڤ بابێ خوهچو ، ل بۆستن رونشت . پشتی هینگێ ناڤێ وی بو لهشکریێ هات ، پێنج سال ل وێرێ ژی قهتاندن . ل ڤێرهپو ی بهردهوامی ب نڤیسینێ دا و کۆمهلهکا هوزانا وهشاند . لهشکریا وی باش برێڤهچو ، پشتی سال و نیڤا پلا رهقیبێ یهکێ دانێ و پلا وی پێههلتر بلند نهبوو ، ژ بهرکو ڤێ چهندێ مافێ هندێ ددایێ کو ل ئهکادیمیا لهشکری بهێتهوهرگرتن . لسالا 1829 ێ زڕ دایکا وی کوچا داویێ کر ، ژ ئهنجامێ نهخوهشیهکا کوژهك . هینگێ ئهو و زڕبابێ خوهل ههڤ خوهش بوون . پو ی خواست برێکا بهرتیلا خوهژ لهشکریێ خلاس بکهت . کوژمهکێ دراڤێ ئهو و ئهفسهرێ خوهلسهر رێککهفتین دانێ ، کوژمێ مای ژ زڕبابێ خوهخواستن ، لێ نهدانێ . پو ی نامهك ژ ئهفسهرێ خوهڕا شاند ، تێدا بهلی کر ، کو زڕبابێ وی کوژمێ دراڤێ مای نادهتێ . ئهفسهری نامێلکهك ژ پو ی ڕا شاند ، تێدا ئاماژهپێدا ، کو زڕبابێ وی نهکهسهکێ سهر خوهوهشیاره. دهما ئهڤ نامێلکهڤ بهر چاڤێ زڕبابی کهني ، دهملدهست زڕ کوڕێ خوه، ئانکو پو ژ مال دهرێخست و پهیوهندیێن خوهدگهل قوت کرن . پشتی ژ لهشکریێ خلاس بوی ، چوو با خێزانا خوهل باڵتیموره. بهری هینگێ ب دوو سالان ب سهرهلبو ، کو خێزانا وی ل باڵتیمورهدژیت . داپیرا وی ژ ئالیێ بابێ ڤه، برایێ وی یێ مهزن "هینری ولیام" ، مهتا وی "ماریا کلێم" و کهچا وێ یا حهفت سالی "فرجینیا" . پو ل با وان رونشت . ددوڕهب دهمهکێ کورت ، برایێ وی ئوغر کر ، پشتی ژیانهکا نهخوهش بریهسهر ، ههمی دهما یێ سهرخوهش بو . پشتی هینگێ داپیرا وی ژی کوچا داویێ کر . نووکهتهنێ خێزانهکا سێ نهفهری مانهب هیڤیا پو ی ڤه، ئهو و مهتا خوهو کهچا وێ . وی چاخی هژمارهکا کۆمهڵێن وی یێن شعری هاتنهوهشاندن ، لێ چو دراڤ ژێ نهگههشتێ . چو کار ب دهست خوهنهگرت بوو ، ژ نڤیسینا شحرێ پێڤهتر چو نهدزانی . ددوڕهنڤیسینێن رهخنێ ژی نڤیسین ، ههروهها دهست هاڤێتهنڤیسینا چیروکێن بابهتێن ترس و سههم ب خوهدگرت . کو وی دهمی ئهڤ تهرزێ چیروکێ یێ بهلاڤ نهبوو . ژ ڤان بهرههمان دراڤهکێ پر هندك دگههشتێ ، دوو دولار ، جارنا ژی ههتا پێنج دولار دگههشتنێ . ب ڤی دراڤی تهنێ سێ مرۆڤ دشیان رۆژهکێ پێ بقهتینن . ڤان سالان نهڤهدخوار ، یان پر هندك ڤهدخوار . ل ریچموند . De Southeren Literary Messenger ل سالا 1835 ێ کارهك ب دهست کهت ل کوڤارا زڤری باژارێ خورتینیا خوه ، کوژمهك ژ مههانهیا خوهیا کێم ژ مهتا خوهو کهچا وی ڕا دشاند . ل فرجینیا پسمامێ وی " نیلسون " ی ل با خوهڤهحهواند . پو تووشی دهردێ خهموکیێ بوو ، حهژ کهچا مهتا خوهکر و نهدخواست خێزانا خوهیا نوی ژ دهست بدهت . ژ بێ هیڤیا خوهجار دی دهست هاڤێتهڤهخوارنێ ، نێز بوو کارێ خوهژ دهست بدهت . ژ مهتا خوهرا نڤیسی دبێژیت : کو ئهو دخوازیت ب کهچا وێ را ب زهوجیت . ژ بوونا بوکا داهاتی ژی چهند رێزکهك ڕهشهڤهکرن : بۆ فرجینیا ، ژینا من ، خوهشتڤیا منا ب تهنێ و ههری مهزن ، هێژایا من ، هزرا خوهباش بکه، ژ بۆنا تهدلێ کوڕێ خالێ تهپهڕتی . مهتا وی کهچا خوهمالا خوهبارکرن چوونهریچموند . ل سالا 1836 ێ پو ی و کهچا مهتا خوهداوهتا خوهکرن . هاتهوهرگرتنMessenger وی دهمی هێژ فرجینیا کهچا مهتا وی نهببو چواردهسال . پو ل کۆڤارا ب مهرجهکی کو ئێسی دهڤ ژ ڤهخوارنێ بهردهت . دڤی چاخی دا رۆژنامهڤانیا ئهمێریکی وهرارهکا مهزن ب دهست خوهڤهدیت کو ههتا سالا 1850 ێ ڤهکێشا . هژمارا کۆڤارێ 600% ێ زێدهبوون . دسال و نیڤان دا ، پو شیا هژمارا چاپێن ڤێ کۆڤارێ ژ 500 دانا بگههینیتهدان ، ژ بهرکو گۆتارێن وی یێن رهخنهیی ، سهرنجا هژمارهکا مهزن یا خوندهڤانا راکێشا . لێ سهرهرای هندێ ژ کاری هاتهدوورخستن ، چنکی سوزو بهڵێنا خوهشکاند و جار دی تووشی مهی ڤهخوارنێ بوو ، ههتا کو نهخوهش کهتیهنڤینا . خێزانا وی چوون ل نیویورك رونشتن ، ژ وێرێ ژی بارکرن چوونهفیلادلێفیا . ل ڤێرێ پوی زوی کارهك ژ خوهرا ژی کارکر . Graham ڤهدیت . د دورهل کۆڤارا Burton’s Gentelmanل کۆڤارا . Penn پو ی دخواست ئهو ب خوهکۆڤارهکێ دهربێخیت ، حازا وی لسهر بوو ناڤێ وێ بکهته ههول دا ئابونهیان ژ رێڤهبۆ ڤێ کۆڤارێ تۆڤ کهت ، لێ ڤی پرۆژێ وی سهرنهگرت . ههتاق مری ژی ئهڤ هیڤی یهددلی دا بوو . ل سالا 1842 ێ گهوریا فرجینیایێ تووشی خوین بهربوونێ بوو ، دهما ستران دگۆتن . وسا خویا بوو کو تووشی ئێشا زراڤ ب بوو . پو بێ ئومێد بوو ، ژ بهرکو گهلهك حهژێ دکر . سهرهراری تهڤ نهخوهشیان بهردهوامی ب کارێ خوهدا . ل وێ سالێ 15 چیروك نڤیسین ، دگهل چهند ڤهکۆلینیهکێ رهخنهیی . ل سالا 1843 ێ ژ کاری هاتهدهرخستن . دراڤێ کو ژ بهلاڤکرنا چیروك و گۆتاران دگههشتێ ، تێرا پێداویستیێن ژیانێ نهدکر . ههڤالێن وی پر جارا شیرهت لێ دکرن ، کو گهرهکهل دهزگهههکا میری خوهدامهزرینیت . ل سالا 1843 ێ ێ خواست سهروك تایلهر ی ببینیت ، لێ وی چاخێ ل واشنتن ڤهخوارنا خوهزێدهتر لێکر ، ساکوێ خوهبهروڤاژی دکێ و تم شهر دگهل خهلکی دکر ، نهمازهل ئاههنگان . ژ بهر ڤێ یهکێ دهرفهت ژێ ڕا نههاتهدان کو سهروکی ببینیت . وی دخواست ژ سهروکی داخواز بکهت ، بهلکی ل گومورکێ بهێتهدامهزراندن . پشتی سالهکێ پو بهرهڤ نیویورکێ ڤهچوو ، ب هزرا هندێ کو ل وێرێ دی پێتر پارا قازانج کهت . ل وێرێ نێزیکی شازدهدهمژمێران د رۆژێ دا کار دکر ، سهرهرای هندێ ههر وهکی جاران یێ رویت و بهلنگاز بوو . ڕهوشا فرجینیایێ بهرهڤ خرابی دچوو ، ژ لهورا خێزانا وی ژ باژاری بارکرنهگۆندهکی . پو ی ژ جاران پێتر ڤهخوار ، ژ بهرکو ههر وهکی ئهو ب خوهدبێژیت ، ژ بهر ڕهوشا فرجینیایێ گهلهکێ نهرحهت و بێ ئارام بوو . هاتیهوهشاندن ، ژیانا وی ژ نشکهکێڤههاتهگۆهرین .The Raven ل سالا 1845 ێ دهما کۆمهلا وی یا شعرا یا ههری ناڤدار ، کو ناڤ و دهنگێن وێ ل ههر دهری بهلاڤ بوون . ههر دوێ سالێ دا کۆمهلهکا چیروکان ژی وهشاند ، گهلهك دانهژێ هاتنهفروتن . . کارێ ڤێ کۆڤارێ باش برێڤهنهچوو ، هاتهوهرگرتنBroadway Journal وهکو رێداکتور ل کۆڤارا لهورا خستنهبهر فرۆتنێ . پو ی ب بهایێ پێنج دولاران کۆڤار کڕی ، سێ مههان بۆ خوهدیێ ڤێ کۆڤارێ . ددوی رهدهرگههێ وێ هاتهگرتن ، ژ بهر دهست کورتیێ . ل سالا 1846 ێ خێزانا وی بارکرن چوونهخانیهکی ل فوردهام ، بیست کیلومیتران ژ مانهاتن وێڤهتر . پو ڤێ سالێ نهخوهش کهت ، تووش ئێشهکا مهژی بوو . ل دهستپێکا سالا 1847 ێ فرجینیا د ژیێ بیست و چوار سالی دا کوچا داویێ کر . پشتی مرنا وێ ڕهوشا پو ی ب ئێکجار تێك چوو ، تاق ل دویڤ تایێ دهاتنێ و جارنا نههش دل گرتی دبوو . ل گۆر سیستهرا وی کو ههڤالهکا خێزانێ بوو ، پو تووشی دهردهکێ مهژی ب بوو ، کو هندی دهرمانێن تایبهت ههنهددانێ ، ژانهسهرا وی نهدراوستاند . گهلهك ماسی و خوارنێن دی یێن دهریایی ددانێ ، ژ بهرکو مشهفوسفات تێدا ههیه، بهلکی مهژیێ وی ب هێز بێخن . ئهو هێزا کو ژ سهدهما دژواریا دهردێ وی ژ دهست دای . ل داویا ڤێ سالێ شیا لسهر لنگێن خوهراوستیت ، ڕهوشا ساخلهمیا ویب اشتر لێهات و ههول دا ژنکهکا نوی ژ خوهرا ببینیت . دلێ وی کهتههێلن وایتمان ، دکۆڤاران دا ههردووکا هۆزانێن دلداریێ ژ ههڤدوو را بهلاڤ دکرن . ددویرهراستهوخو ژ ههڤدوو را شاندن . پاشی ژڤان دانهههڤدوو ل کنیشتێ بۆ مارهکرنێ ئامادهبن ، لێ بهری ژڤانی بدهمهکێ کورت شولا وان فشتقی . پو ی سووز دابویێ کو ئێدی مهی نهڤهخوت . لێ سووزا خوهب جی نهئانی . پو ی حهژ ژنهکا شویکری دکر دگۆتنێ ئانی ریچموند، هۆزانێن دلداریێ ژێرا دشاندن ، لێ ژنگێ پویتهپێ نهکر . ژ لهورا ههول دا داویێ بژیانا خوهبینیت . دگهل ئارهقێ ڤهخوارن . لێ نهمر ، ژ بهرکو دهما چوویهدهزگهها Laudanum بۆ ڤێ مهرهمێ 30 گرامێن پۆستێ بۆ هندێ دا نامهکێ ژ ئانی را بشینیت ، برێڤههڵاڤێت . ل سالا 1849 ێ سالا داویێ ژ ژیانا وی ، بێ هش و بیر ب بوو ، ههلههلی ب بوو ، نیشان و بهرژهنگێن دیناتیێ لێ دیار بوون . تم هزر دکر ، کو هندهك یێن ل دویڤ دگهڕن ، دخوازن بکوژن . رۆژهکێ قهستا باژارێ ریچموند کر ، دا کو دگهل هندهك هاڤالان لسهر کۆڤارا خوهیا ئهدهبی باخڤن . ل وێرێ دلێ وی کهتهکچکهکێ ، دلبهرهکا وی یا چاخێ خورتینیێ بوو ، کو نهووکهبوویهبیژن . ل پاییزا وێ سالێ بهرهڤ نیویورك چوو ، ب نێتا دیتنا ماریا کلێم . ههست ب هندێ دکر ، کو مرنا وی نێزیك بوویه. بهری دهمهکێ کورت دنامهکا خوهدا ژ کهشیش گریسولد ی خواست ، کو ژ کهرهما خوهپشتی مرنا وی ، نڤیسینێن وی یێن کو ههتا نووکهنههاتینهبهلاڤ کرن ، ههکهبشیت ئهو بکارێ وهشانا وان رابیت . ژ ڤێ سهفهرێ زڤری باڵتیمورهو ل وێرێ کوچا داویێ کر . کهشیش روفوس گریسولد خواست تولا خوههلدهت ، ژ بهرکو پر جارا پو ی دناڤ جڤاتان دا ئهو د شکاند و بێ رومهت دکر . ههروهها رهخنهکا دژوار لسهر بابهتێن سمینارێن وی دنڤیسین و بهلاڤ دکرن . دا بهلاڤ کری ، کهشیش گریسولد دبێژیت:The New York Tribune د بههیناما خوهدا ئهوا د رۆژناما " ئدگار ئالن پو وهغهر کر ، پێر ل بالتیموره. ئهڤ بههینامهدێ ترسێ ئێخیتهدلێ گهلهکان ، لێ کێم کهس دێ خهما مرنا وی راکهت " دڤێ بههینامێ دا ، پو ب مرۆڤهکێ تم مهست ، شێت و ب کارهینهرێ کهرستهیێن بێهوشکهر سالوخ دا . د پێشهکیا پرتوکهکا ژ بهرههمێن پو ی پێکهاتی ، یێن کو کهشیش گریسولد ی خرڤهکرین و پێشهکی ژێران ڤیسی ، هێژ پێتر باسێ وی ب خرابی دکهت ، دبهر پیان ڤهددهت . بۆ ڤێ مهبهستێ ژی ، هژمارهکا نامێلکێن فالس ، قهلپ وهکو بهلگه، بۆ بوچوونێن خوهبکارئیناینه. ژ وان درهوێن ب دویڤ پو ی ڤهناین ، گوایهژ لاشکریێ هات بوو دهرخستن ژ بهرکو کهرهستێن بێهوشکهر بکار دئینان . ههروهها دگۆتن هزرو بیرێن خهلکی دزین و دکرنهد نڤیسینێن خوهدا و ۆهیوهندیێن نهباش دگهل وێ ژنکا ئهو ب خوهدی ههبوون ، واتهزڕدایکا وی . تهڤایا ههڤالێن پو ی ، ههول دان بهرهڤانیێ ژێ بکهن ، لێ ههولێن وان سهر نهگرت . گهلهك نهڤهکێشا پرانیا خهلکی ژ گۆتنێن کهشیش گریسولد ی باوهر کرن . ههتا سهدسالیا بیستێ ، پو ل وهلاتێ خوهمرۆڤهکێ بێ رومهت بوو ل دهڤ خهلکی ، کهسێ تشتێ باش ژێرا نهدگۆت . د گهرمگهرما سهدسالیا نوزدێ دا ، خهلکێ ئهمێریکا بۆ هدێ دچوون ، کو ئهڤ هۆزان و چیروکێن سهیرو چریسهت تهنێ ئهو کهس دکارن بنڤئسن ، ئهڤێن ژ مێشکێ خوهڤهنهدروست ، یان ژی کهسێن ل ژێر کارتێکرنا کهرستێن بێهوشکهر دنڤیسن . دهربارهی بکارئینانا کهرهستێن بێهوشکهر ، چ بهلگهددهستێ مهدا نینن . کهسهکێ جارهکێ ژ جارا نهگۆتیهکو پو ی تشتهك دهلکێشا ، یان دهرزیکهکا ڤی کهرستهی دانایه. لێ گریسولد ی هندی هند لسهر ڤێ چهندێ نڤیسی و بهلاڤکر ، کرهدسهرێ خهلکی دا کو راستیهکا ژ بۆ ههی . دیسان شێوێ چیروکێن وی یێن چریسهت و ماتمایی و خهونێن ژ ههڤ ڤهقهتیای ، باوهریا خهلکی ههتاق رادهکێ موکوم کر ، کو ئهڤ نڤیسهره، کهسهکێ نهنورمالهو ل ژێر باندورا کهرهستێن بێهوشکهر چیروکێن خوهدنڤیسیت . ههکهنڤیسهرهك ههبیت بێقام جوان لسهر خهونێن وان کهسان بنڤیسیت ، ئهوێن کهرستێن بێهوشکهر بکاردئینن ، بێ ی کو ئهو ب خوهبکار بینیت ، ئهو نڤیسهر دێ پو بیت . وی ب خوهجارهکێ دووا دهرمان و کهرستێن بێهوشکهر بکار ئیناینه . جارهکێ ژی ههولا کوشتنا خوهدایهبرێکا خوارنا هژمارهکا حهبکێن بێهوشکهر . یهك ژ ههڤالێن وی یێن قوتابخانێ ، توماس توکهر ، باس دکهت کا چاوا پو ی ڤهدخوار دبێژیت : مهیا رێژا ئهلکهولا وێ زێدهبلند دکرهپهرداغی و بێ ی کو ئاڤێ بکهتهسهر ڤهدخوار . وسا ڤهدخوار پهرداغ دکرهیهك قورچ بێ ی بێهنڤهدان دگۆتێ بنك ههتا دلۆپا داویێ . لێ ژ پهرداغهکی پێڤهتر نهدشیا ڤهخوت . بڤی ئاوایی هاوسهنگیا خوهدپاراست و ههیهجانا خوهد ئانی زمان ، لهیا پهیڤێن خوهبێ پێڤهمان دهردخستن . ل دوی ئاگههیێن گههشتینهمه، پو ی ل سالێن داویێ ژ ژیانا خوه، ثهرداغێ مهیێ مینا جاران نهدکرهیهك قورچ . لێ بهلێ چ تشتێن دی ژ ڕهوشتێن وی یێن ڤهخوارنێ نههاتنهگۆهڕین . گهلهکان نڤیسیهدبێژن ، دهما پو ی ڤهدخوار ، گهلهك دئاخڤت ، قهرهبالغ دکر ، هوزانێن خوهب دهنگهکێ بلند دخواندن ههر کهسێ گۆهێ خوهنهددایێ ، یان رهخنهلێ دگرت ، شهرێ وان دکر . تهڤایا کهسێن وی ناس دکهن ، خاخ و چریسهت باسێ وی دکهن ، کا پشتی پهرداغێ یهکێ وی چ دکر . دهما گهلهك ڤهدخوار چهند رۆژهکا ددورهنهخوهش دکهت . ل وهلاتێن ئێکگرتی خهلکی هینگێ ب چاڤهکێ دی ل مهیێ مێزهدکر . ل سالێن سیهان ژ سهدسالیا بوری ، دینداری د ژینا خهلکی دا ، ههتا رادهکێ یا زال بوو . دینداریێ رێك نهددا خهلکی دسهر بهردای بن ، ههر تشتێ ئهو دخوازن بکهن . ههیام ههیام بزاڤ ههبوون دژی خوارنا گۆشتی و ڤهخوارنا مهیێ . یهکهتیێن دژی ڤهخوارنێ هاتنهدامهزراندن ، ب هزارهها ئهندامان خوهلێ نڤیسین ، ڤان سوند دخوار کو ئێدی دهڤ ژ ڤهخوارنێ بهردهن و چو دی لێ نهزڤرن . پو ی ژی ل داویا ژینێ ، خوهکرهئهندامێ ڤی بزاڤێ ، لێ گهلهك بسهر ڤهنهچوو ، سوندا خوهل ئهردی دا شکاند . ژ سهدهما هندێ ژی کارێ خوهیێ رۆژنامهڤانیێ ژ دهست دا . ل داویێ خهلکی ب چاڤهکێ وسا ل پو ی مێزهکرن ، کو ئهو یێ هاتیهسهر دنیانێ تهنێ دا مهیێ ڤهخوت . ژ بهرکو ههم بابێ وی ، ههم ژی برایێن وی مهی ڤهخوهر بوون . ل سالا 1860 ێ گههشتهڤیHenry Maudsly د یهکهمین ڤهکۆلینا خوهیا دهروونی دا ، دهروونناسێ بریتانی ئهنجامی : پو ههر ژ زکماکی سیستهمێ وی یێ ئهعسابان یێ لاواز بوو . ئهڤ نهخوهشیهل خوهدیار کر ب رێکا بکارئینانا ئهلکهولێ ، کهرستهیێن بێهوشکهر ، کهرخینێ واتهماندیبوونهکا زێدهو گهلهك حهژ گۆهنێلێ دکر ، ژ قامێ دبرهدهر ( کهسێ ب ناڤ باسێ ڤی ئالی د ژیانا پو ی دا نهکریه، لێ ژ جورهکێ چیروکێن وی ، کونههبار دکهن ، کو ئهو ب خوهد ژیانا خوهژی دا یێ وسا بوو ) . ل سالێن بیستان ژ سهدسالیا بوری ، دهروونناس بۆ هندێ دچوون ، کو حهزا بێقاما پو ی بۆ ڤهخوارنێ ، دزڤریتهوێ نهخوهشیا زکماکی ، ئهوا کو دبێژنێ " تێکچوونا ئهعسابان " . کهسێن تووشی ڤێ نهخوهشیێ دبن ، ههر ماوهیهکی هندهك گۆهرینێن تایبهت بکهسایهتیا خوهڤهدبینن . دهستپێکرنا ڤان گۆهرینان ب خهموکیێ دهست پێدکهت ، پاشی ڤهخوارنهکا بێ سنوور ، یان دهست هاڤێتنا هندهك کریارو پێرابوونان ، یێن کو دکهڤنهدخانا گۆنههباریان دا . ئهڤ کهسهدهما تووشی هێرشا دبن ، وێ واتهیێ دگههینیت ، کو ڤی کهسی ب یهك جاری هزرو بیرێن خوهژ دهست دان . ئهلکهول ژی ڤی جورێ کارتێکرنێ ل مهژی دکهت . نهمازهمهژیێ کهسێن دڤهخوارنێ دا داڵ دبن ' مدمن' دبن . کهسێ خهموکی دگریت ، پێتر تووشی ڤهخوارنا مهیێ دبیت . پو نهیێ داڵ بوو دڤهخوارنا مهیێ دا ، ههروهها ڤهخوارن نهڕهوشتهکا وی بوو . دهم بۆ ڤهخوارنا خوهتهرخان دکر ، نهههما ل تهقهکێ ڤهدخوار . هندهك ههڤال و ناسێن وی دبێژن ؛ جار ههبوون مهددیت ب ههیڤا نهڤهدخوار ، جار ههبوون ژی ، سال بسهرڤهدچوون ، نێزیکی ئهلکهولێ نهدبوو . ل سالا 1848 ێ پو ی ژ ههڤالێ خوهرا " جورج ئیڤلێس " ی را نڤیسیهلسهر ڤێ چهندێ دبێژیت : " ئهز زوی ژ خهو رادبم ، تێشتا خوهوهکی ههر جار دخوم ، ئهز تهنێ ئاڤێ ڤهدخوم ، ددورهههمی جارا پیاسێ دکهم بایێ خوهدگۆهڕم . ژیانا من یا هوسایه، ههلبهت بهرههمێن من یێن ئهدهبی ، ههمان ژیانێ ب خوهڤهناگرن ، ئهز ژیانهکا دی تێدا دئافرینم . ئهز پێدڤی کهیفێ مه، ئهز ژ کهسێن ل دهردورێن خوهدخوازم ، رونشتنێن مهخوهش و شاد بکهن ، نهمازهدهما ئهز ڤهدخوم و سهرێ من دگریت ، ئهز تهنێ ژ بۆ هندێ ل دهڤ ههڤالان درونم . لهوما ئهز دخوازم بێژم ، کو ڤان ههڤالان ئهز بێ قهرهبالغ و شهرۆ دهعوهنهدیتیمه، یان ژی بێژم بێ ی ڤێ چهندێ ئهو ناخوازن ل دهڤ من رونن " ههلبهت نهههر تشتێ پو دبێژیت راسته ، ئهو ههمی جارا ب باشی باسێ خوهدکهت . گهرهکهئهم ل ڤێرێ راستیهکێ ژ بیر نهکهین ، ههکهههمی دهما یێ سهرخوهش با ، نهدشیا دماوێ بیست سالان دا ، وان ههمی بهرههما بنڤیسیت . ڕهوشا تهندۆرستیا پو ی هاریکاریا وی نهدکر ، کو خوهلبهر ئهلکهولێ بگریت . دبیت ئهو ئهنزیمێ دبێژنێ " ئهلکهول هایدروجین " ل دهڤ وی قوسیریهك لێ ههبوو . کهسێن قوسیری ل ڤی ئهنزیمی ههین ، ب پیچهکا ئهلکهولێ مهست و سهرخوهش دبن . ل کێلهکا تێوریێن بۆ هندێ دچن ، کو ڤهخوارنا مهیێ ژ دهیبابێن خوهفێر بوویه و قوسورهکا ئهنزیمی ههیه. هندهك بوچوونێن دی ژی ههنه، سهدهمێن ئاریشا تووشبوونا پو ی بۆ ڤهخوارنێ خویا دکهن . ل سالا 1875 ێ بۆ جارا یهکێ نیشان و بهرژهنگێن شیوهکێ تهپێلێ دیار بوو . ههرچهندهئهو پزیشکێ وی دهمی چارهسهریا وی کری ، ڤێ بوچوونێ براستی ل قهلهم نادهت و دبێژیت کو نهخوهشێ وی ئانکو پو ، ئهڤ ئێشهلێ نهبوو . دبیت چیروکێن وی ، ڕهوشت و تیتالێن وی یێن ڤهخوارنێ و هێڕشێن دهروونی ، ئهنجامێن هندێ بوون کو تهپ دهاتنێ . تێوریهکا دی دبێژیت ، پو ی نهخوهشیا سفلس لێ بوو . لێ چ بهلگهبۆ ڤێ بوچوونێ نینن ، ژ بهرکو ههڤال و ناسێن وی دبێژن ، کو وی چ پهیوهندیێن سکسی دگهل چ ژنکان نهبوون و یێ بێ زارۆك بوو . گهلهك مرۆڤ ههبوون ل وی چاخی ئێشا شهکرێ لێ بوو ، هینگێ ژی ئهڤ ئێشهیا بهرنیاس بوو ، لێ چارهسهری بۆ نهدیت بوون . کهسێ ئهڤ ئێشهلێ و بێ چارهسهری ئهلکهولێ ڤهدخوت ، وی شانسهکێ مهزنێ ههی ، کو مهژیێ وی بهێتهتێکدان ژ نیشانێن ڤێKorsakoff و بکارێ خوهوهکو پێدڤی نهرابیت . ئهڤهژی ل داویێ دبیتهسهدهما ئێشهکێ دبێژنێ ئێشێ ، نهخوهش تشتێ هاتیهسهری ژ بیر دکهت ، دا کو ڤێ ڤالاهیێ پر بکهت ، پهنایێ دبهتهبهر درهوا و تشتی ژ بنێ پێ خوهچێدکهت ، ددهتهبارك ، دوهربینیت و بهرفرهدکهت . نهخوهشین شهکرێ یێن چارهسهریا خوهنهکهن ، گهلهك تێهنی دبن و گهلهك دچنهدهستئاڤا زراڤ . ئایا ئهڤ نیشان و بهرژنگ ل دهڤ پو ی ههبوون یان نه؟ ئهم نزانین تهنێ پێزانینێن ددهستێ مهدا ، قارو لهرو لاواز دبوو ، ههمی دهما ژانهسهر لێ بوو ، گهدهیێ وی تێشا ، تا دهاتنێ ، ماسولکێن وی تێك دچوون و جارنا نههش و دل گرتی دبوو . مرۆڤ دشێت بێژیت کو تهڤایا ڤان نیشانان ، پهیوهندیا ب ئێشا شهکرێ ڤهههی . ئهگهر چی ههتا نووکه، کهسێ بهلگهیێن دروست ددهست دا نینن ، پشتا خوهپێ راست کهت . نیشانهکا دی یا ب هێز ، وێ چهندێ رادگههینیت ، کو مرۆڤ بێژیت راسته، پو ی ئێشا شهکرێ لێ بوو . ئهو ژی ئهو بوو ، گهلهکێ بێ هش و بیر بوو ، درهوێن مهزن و گرێکدای و ئالزی دکرن . دهربارهی ئێشا مهژی یا کو پو ل سالێن داویێ ژ ژیانا خوهل فرجینیا تووش بووی ، چ گرۆڤێن ئاشکرا ژ بۆ نینن ئهم باس ژێ بکهین . ل دوی گۆتنا پزیشکهکی ، دبێژیت پو ی ئاریشهکا مهژی ههر ژ زکماکی ههبوو . گهلهك کهسان ددورهباوهری ب ڤێ بوچوونێ ئانی . بۆ ڤێ بوچوونێ ژی ، ڤی پزیشکی پشت ب چهند گرێکهکا بهست ، ئهڤ گرێکێن دسهرێ پو ی را . ب ههر حالێ ههی ، پو ی پشتی ئێشا مهژی لێ دژوار بووی ، هێڕشێن دهروونی ژی هاتنێ ، نهخوهشترو دژوارتر دبوون ، دهما مهی ڤهدخوار . ئهڤ ئێشهئهك بوو ژ سهدهمێن سهرهکی ، یێن کو ژیانا وی ل سالێن داویێ بێقام تهحل و ترش کرین . مرن پو ل باژارێ باڵتیمورهمر . کهسێ نهزانی چاوان مریه. هژمارهکا مهزن یا راو بوچوونا لسهر مرنا وی ههنه. هندهك ژ وان سهدهما مرنا وی دزڤریننهئێشا وی دهروونی ، کو سالهها سال بوو ژ بهر ئازار دکێشا . کهشهگریسولد دبێژیت ؛ پوی خوهب مهیێ کوشت . گهلهك خهلکی ژێ باوهر کرن . نڤیسکارێن نووکهمژوولی بیوگرافا پو ی ، باوهر ناکهن کو ڤهخوارن تهنێ سهدهما مرنا وی بوو . بوچوونهکا دی دبێژیت ؛ ژ سهدهما کول بوونا سهو مێلاکان مر ، ئێشا کو ل پاییزا پر سرو سهقهم و نختههاتیێ . لێ ئهڤهژی دورهژ راستیێ ، ژ بهرکو پێشیا هینگێ ب سێ مههان تووشی ئێشا کولێرهب بوو . ههکهراست بیت ئێشا شهکرێ ل پو ی بوو ، مرۆڤ دێ ب ساناهی ب سهر سهدهما مرنا وی هلبیت . ئێشا شهکرێ بێ چارهسهری یا کوژهکه؛ لهشی تووش بووی ژههرگرتی دبیت ، ڕهوشا وی تێك دچیت و ل داویێ دل گرتی دبیت . ههکهپو ی بهری مرنا خوهب چهند رۆژهکا ، گهلهك ڤهخوار بیت ، هینگێ سهدهما مرنا وی دێ بوو مهب ساناهی لێ هێت . ل داویێ هندهك دبێژن ، ئهگرێ مرنا وی دڤریتهوێ لێدان و ئیشکهنجهیا خواری ، ژ دهستێن باندهکا کو ئهو وهکو بارمتهههیامهکی گرتی ، بهری مرنا وی . گهلهك درب لسهرێ وی دابوون . پو ل نێزیکی بیرویهکا ههلبژارتنا هاتهدیتن ، وی چاخی ل باڵتیمورهچهند باندهك پهیدا ب بوون ، خهلك درهڤاند . ڕهوشا ئهولهکاریا باژاری تێك دا بوون . ، خهلك دگرتن ، مهی و کهرستهیێن بێهوشکهر ددانێ ،Cooping ڤان باندان کارهکێ دی ژی دکر دگۆتنێ بهرامبهری هندێ ، کو جارهکا دی ژی بچن دهنگێ خوهب دهنهبهربژارێن وان دڤێن . وی چاخی دهوێتکا دهرمانێ تلیێ و ناڤ تومار کرن نهبوون ، یێ دچوو دهنگێ خوهبدهت ، تهنێ ددانهسوندێ ، کو ل چ بیرویێن دی یێن ههلبژارتنا ، جارهکا دهنگێ خوهنهدهت ڤه. ئهوێن پو رهڤاندی ، جلکێن وی ژ بهر کربوون ، ل شوینێ هندهکێن دڕیای کربوونهبهر . هند لێ دان ههتا ئاگهژ خوهنهمای ، هێلانهل وێرێ و چوون . پشتی هینگێ ، هندهکا دیت گیانێ دسهر دا چووی . ل دوی گازندێن پو ی ل مههێن داویێ ژ ژیانا خوهدکرن ، مینا ههست کرنا وی ب لاواز بوونێ و بێ هێزیێ ، عێلنجی دهاتنێ ، سهنگا وی هات بوو خوارێ . ئهڤهههمی بهرژهنگێن ژ کار کهتنا مێلاکا وی یا ڕهشه، ژ سهدهما ئهلکهولێ مێلاکا وی وهکو پێدڤی کارێ خوهنهدکر . پشتی گههشتیهقوناغا ژ کار کهتنێ ، هینگێ مێشکێ وی ژی ژ کار کهت . رۆژێن داویێ بهری مرنا وی ، تهڤ نیشانێن پهیوهندی ب بوچوونا بوری ههین ، لێ پهیدا بوون ، وهکی ؛ گۆهرینا کهسایهتیا وی ، هێزو شیانێن وی یێن ڕهوشهنبیری ، ژ دهست دانا هش و بیرا ، ههتاق کو ل داویێ دلێ وی بووری و بێ ئاگهبوی . " تلیف الکبد" دبن .Livercirrose ئهڤ رێکا پێ مری ، دروست یا وان نهخوهشایهیێن کو تووشی ئێشا دوو سالان پاشی مرنا وی ، هێلن ڤیتمان ا هوزانڤان ، دهزگرا پو ی باسێ پهیوهندیێن خوهدگهل پو ی کر ، لێ چ تشتێ وساب ها گران نهگۆت . خویا کر کو پهیاما داویێ یا پو ی بۆ وێ ئهو بۆ تهنێ گۆت : هێلن ، دوعا بۆ من بکه، هێلن دوعا بۆ من بکه. ئهڤ پهیامهژی راستیا وێ جهێ گۆمانێ یه، ژ بهر کو دگهل پهیامێ دولار ژ هێلن ێ نهخواستن . ژێدهر 1- Mankowitz W, Het leven van Edgar Allan Poe (1809-1849). Ede:L.J. Veen, 1979. 2- Symons J, The tell-tale heart. The life and works of Edgar Allan Poe. Londen: Faber&Faber, 1978. 3- Carey J. , A genius for degradation. The Times, 29-3-1992. 4- Hermans WF , Edgar Allen Poe. Treurige leven. Elsevier, 28-3-1992. 5- Sinclair D , Edgar Allen Poe.Londen, Melbourne, Toroto: J.M. Dent&Sons Ltd, 1977. 6- Karlen A, Napoleon’s glands and other ventures in biohistory. Boston, Toronto: little, Brown and Company, 1984. 7- Loeb P, Boef AH den, Edgar Allan Poe Compleet. Het volledige proza. Amsterdam: Loeb, uitgevers, 1989. 8- Robertson JW, Edgar A. Poe. A Psychopatic study. New York, Londen: G.P. Putnam’s Sons, 1923. 9- Hermans WF, Vondervotteimittiss. Poe, Baudelaire en schoolmeester Richard . Elsevier, 3-6-1989. 10- Oatterson R, Once upon a midnight dreary: The life and addictions of Edgar Allan Poe. Can Med Assoc J 1992; 147:1246-8. 11- Sherman DIN, Ward RJ, Warren-Perry M ea, Association of restriction fragment length polymorphism in alcohol dehydrogenase 2 gene with alcohol induced liver damage . Brit Med J 1993; 147:1246-8. 12- Baldick C, Magazine Man. The Times, 29-5-1992.
Hits: 97 Comments
(0)
|
